Τα κουνούπια προελαύνουν: γιατί η Ευρώπη προετοιμάζεται για ασθένειες που παλαιότερα θεωρούνταν τροπικές

Μέχρι πρόσφατα, ο δάγκειος πυρετός, ο ιός Ζίκα ή το τσικουνγκούνια έμοιαζαν στους Ευρωπαίους με κάτι εξωτικό, από ειδήσεις για χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας ή της Λατινικής Αμερικής. Σήμερα όμως αυτές οι ασθένειες εμφανίζονται ολοένα και συχνότερα στα δελτία των ευρωπαίων επιδημιολόγων. Ο λόγος είναι απλός: μαζί με την κλιματική αλλαγή αλλάζει και ο χάρτης εξάπλωσης των εντόμων-φορέων επικίνδυνων λοιμώξεων.

Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC), τα τελευταία δύο χρόνια η Ευρώπη κατέγραψε ρεκόρ κρουσμάτων δάγκειου πυρετού και τσικουνγκούνιας που μεταδόθηκαν από τοπικά κουνούπια. Αν παλαιότερα επρόκειτο κυρίως για τουρίστες που έφερναν ιούς από ταξίδια στο εξωτερικό, τώρα η μόλυνση συμβαίνει ήδη σε ευρωπαϊκό έδαφος.

Η Κύπρος βρέθηκε στην πρώτη γραμμή

Ιδιαίτερη προσοχή των ειδικών προσελκύει σήμερα η Κύπρος. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του ECDC, στο νησί έχει επιβεβαιωθεί η παρουσία δύο επικίνδυνων ειδών κουνουπιών — Aedes aegypti και Aedes albopictus, γνωστού ως κουνούπι τίγρης.

Για την Ευρώπη ένας τέτοιος συνδυασμός — σπάνιος. Ακριβώς το Aedes aegypti θεωρείται ο κύριος φορέας του δάγκειου πυρετού, της τσικουνγκούνιας, του ιού Ζίκα και του κίτρινου πυρετού. Το κουνούπι τίγρης είναι λιγότερο αποτελεσματικό, αλλά ξεχωρίζει για τη μεγάλη ανθεκτικότητα και την ικανότητά του να προσαρμόζεται γρήγορα σε νέες περιοχές.

Προς το παρόν στην Κύπρο δεν υπάρχουν ενδείξεις επιδημίας. Ωστόσο, οι ειδικοί προειδοποιούν: αν στο νησί φτάσει μολυσμένο άτομο την περίοδο δραστηριότητας των κουνουπιών, οι συνθήκες για τοπική μετάδοση της λοίμωξης ήδη υπάρχουν.

Η ζέστη έγινε σύμμαχος των εντόμων

Ο βασικός παράγοντας κινδύνου, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι η κλιματική αλλαγή. Οι ηπιότεροι χειμώνες και οι παρατεταμένες θερμές περίοδοι επιτρέπουν στα κουνούπια να επιβιώνουν εκεί όπου παλαιότερα αυτό ήταν αδύνατο.

Η περίοδος δραστηριότητάς τους γίνεται μεγαλύτερη και η γεωγραφική τους εξάπλωση διευρύνεται. Ως αποτέλεσμα, η Νότια Ευρώπη μετατρέπεται σταδιακά σε άνετο περιβάλλον για είδη που μόλις πρόσφατα θεωρούνταν αποκλειστικά τροπικά.

Όμως το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τα κουνούπια. Στην Κύπρο είναι διαδεδομένα τα τσιμπούρια Hyalomma και Rhipicephalus, που μπορούν να μεταφέρουν σειρά επικίνδυνων λοιμώξεων, καθώς και οι σκνίπες του γένους Phlebotomus — φορείς της λεϊσμανίασης. Η ασθένεια αυτή είναι γνωστή στο νησί εδώ και πολύ καιρό και εντοπίζεται τακτικά σε σκύλους, οι οποίοι λειτουργούν ως φυσική δεξαμενή της λοίμωξης.

Πώς αμύνεται η Κύπρος

Ίσως το πιο ενδιαφέρον είναι ότι η Κύπρος εδώ και αρκετά χρόνια ενεργεί προληπτικά.

• Σε όλο το νησί έχουν τοποθετηθεί παγίδες για την παρακολούθηση επικίνδυνων ειδών κουνουπιών.
• Οι δημοτικές υπηρεσίες επεξεργάζονται τακτικά τα όμβρια ύδατα, τα κανάλια, τα εργοτάξια και άλλα σημεία με στάσιμο νερό.
• Μετά τον εντοπισμό του Aedes aegypti, οι ειδικοί άρχισαν να επισκέπτονται κατοικημένες γειτονιές, εξηγώντας στους κατοίκους ότι ακόμη και ένα μικρό δοχείο με νερό στην αυλή μπορεί να γίνει εστία αναπαραγωγής των εντόμων.
• Σε περιοχές αυξημένου κινδύνου εφαρμόζονται βιολογικές μέθοδοι καταπολέμησης: σε υδάτινες συλλογές απελευθερώνονται ψάρια που τρώνε τις προνύμφες των κουνουπιών.
• Παράλληλα μελετώνται σύγχρονες τεχνολογίες μείωσης του πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης στείρων αρσενικών.

Ενδιαφέρον έχει ότι η καταπολέμηση των κουνουπιών δεν είναι κάτι καινούριο για την Κύπρο. Ήδη στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα οι αρχές αποξήραναν βάλτους και φύτευαν ευκαλυπτένιες δενδροστοιχίες για την εξάλειψη εστιών ελονοσίας. Τότε ακριβώς το νησί κατάφερε να νικήσει μια ασθένεια που επί αιώνες θεωρούνταν μία από τις βασικές απειλές για την υγεία του πληθυσμού.

Η νέα εποχή των ασθενειών

Το συμπέρασμα των ευρωπαίων ειδικών ακούγεται ανησυχητικό, αλλά ρεαλιστικό: η Ευρώπη εισέρχεται σε μια εποχή ασθενειών που μεταδίδονται από έντομα. Ο δάγκειος πυρετός, η τσικουνγκούνια, ο ιός του Δυτικού Νείλου, η νόσος του Lyme και η λεϊσμανίαση έχουν πάψει ήδη να αποτελούν αποκλειστικά πρόβλημα άλλων ηπείρων.

Η Κύπρος βρέθηκε ανάμεσα στις πρώτες περιοχές όπου οι συνέπειες αυτών των αλλαγών είναι ιδιαίτερα ορατές. Και παρότι προς το παρόν δεν υπάρχει λόγος να μιλάμε για κατάσταση έκτακτης ανάγκης, το νησί έχει ουσιαστικά γίνει πεδίο δοκιμής για την εφαρμογή μεθόδων αντιμετώπισης απειλών που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν καθαρά τροπικές.

Φαίνεται πως στον 21ο αιώνα τα σύνορα για τους ιούς αλλάζουν τόσο γρήγορα όσο και το κλίμα. Και το ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα φτάσουν στην Ευρώπη, αλλά πόσο έτοιμη είναι η Ευρώπη να τους υποδεχθεί.