Starożytne miasto Amathus na Cyprze

Amathus to jedno z najważniejszych starożytnych miast-państw Republiki Cypryjskiej. Zajmowało około 40 hektarów na wybrzeżu na wschód od Limassol i istniało przez około 17 stuleci: od początku I tysiąclecia p.n.e. do końca VII wieku n.e. Dziś można tu zobaczyć rzymską agorę, łaźnie publiczne, sanktuarium Afrodyty, wczesnochrześcijańskie bazyliki, pozostałości umocnień oraz starożytny port, którego część znajduje się pod wodą.

• Historia Amathus
• Eteocypryjczycy i tajemniczy język miasta
• Kult Afrodyty
• Ariadna, Tezeusz i inne mity
• Starożytny port Amathus
• Dlaczego miasto zniknęło
• Historia badań archeologicznych
• Gigantyczny wazon z Amathus
• Co zobaczyć
• Godziny otwarcia i bilety
• Wskazówki przed wizytą
• Najczęstsze pytania

Historia Amathus

Miasto zostało założone na początku I tysiąclecia p.n.e. na południowym wybrzeżu wyspy. Jego obszar rozciągał się między akropolem na wzgórzu o wysokości około 80 metrów a dolnym miastem, które schodziło ku morzu. Wokół znajdowały się nekropole, zajmujące kilka obszarów poza murami miejskimi.

W epoce żelaza Amathus był stolicą niezależnego cypryjskiego królestwa. Miasto miało własnych władców, umocnienia, sanktuaria, budynki administracyjne i infrastrukturę handlową. Jego położenie na szlakach morskich łączyło Cypr z Lewantem, Egiptem i światem egejskim.

Znaleziska archeologiczne pokazują, że ludność Amathus nie była odizolowana. Miasto przyjmowało wpływy kulturowe z różnych regionów wschodniego Śródziemnomorza. W jego religii, architekturze i sztuce łączyły się lokalne elementy cypryjskie, greckie, fenickie i egipskie.

Po zniesieniu cypryjskich królestw na początku okresu hellenistycznego Amathus utracił niezależność polityczną, ale zachował znaczenie gospodarcze i religijne. W epoce rzymskiej dolne miasto się rozrastało: pojawiły się tu monumentalna agora, portyki, łaźnie publiczne, fontanny i budynki administracyjne.

Szczególnie wyraźny rozwój Amathus nastąpił w późnej starożytności. Po rozpowszechnieniu się chrześcijaństwa stał się siedzibą biskupa. W różnych częściach miasta archeolodzy odkryli pozostałości pięciu wczesnochrześcijańskich bazylik.

Eteocypryjczycy i tajemniczy język miasta

Autorzy antyczni łączyli Amathus z eteocypryjczykami — „prawdziwymi Cypryjczykami”, których uważano za potomków dawnych mieszkańców wyspy. W źródłach greckich miasto opisywano jako lokalny ośrodek, który najdłużej zachowywał własne tradycje.

W Amathus używano języka eteocypryjskiego. Zapisywano go cypryjskim pismem sylabicznym, jednak sam język nie był grecki. Do naszych czasów zachowała się jedynie niewielka liczba inskrypcji, dlatego ich pełne tłumaczenie pozostaje trudnym zadaniem.

Jedna z takich inskrypcji znajduje się na słynnej monumentalnej wazie ze świątyni. Na jej uchwycie obok wizerunku byka zachowały się znaki cypryjskiego pisma sylabicznego.

Jednocześnie dane archeologiczne pokazują, że Amathus nie można uznać za miasto zamknięte lub kulturowo odizolowane. Jego kultura materialna była kosmopolityczna i odzwierciedlała aktywne kontakty z innymi regionami Morza Śródziemnego.

Kult Afrodyty

Na szczycie akropolu znajdowało się główne sanktuarium Amathus. Łączono je z Wielką Boginią Cypru, którą w różnych okresach przedstawiano i nazywano na różne sposoby.

W epoce archaicznej obraz bogini miał cechy egipskiej Hathor. Później utożsamiono ją z Afrodytą, a w tradycji Amathus kult łączono także z bliskowschodnią Astarte. Dlatego w źródłach pojawia się nazwa Afrodyta-Astarte.

Najstarsze przedmioty ofiarne ze świątyni pochodzą mniej więcej z połowy VIII wieku p.n.e. Początkowo przestrzeń sakralna prawdopodobnie nie miała monumentalnej świątyni w zwykłym greckim typie. Obrzędy i ofiary składano wokół ołtarza wewnątrz ogrodzonego terenu.

Budynek świątynny pojawił się tu dopiero w rzymskim okresie cesarskim. Później na terenie sanktuarium wzniesiono niewielką bazylikę chrześcijańską — wyrazisty przykład tego, jak to samo miejsce zmieniało funkcję religijną na przestrzeni wieków.

Przypuszcza się, że na akropolu istniały również sanktuaria Adonisa i Heraklesa, jednak ich dokładna organizacja jest słabiej poznana.

Ariadna, Tezeusz i inne mity

Historia Amathus jest ściśle spleciona z mitami. Według jednej z opowieści, po ucieczce z Krety Tezeusz zostawił ciężarną Ariadnę w Amathus pod opieką miejscowych kobiet. Ariadna zmarła przed powrotem Tezeusza, a mieszkańcy miasta zaczęli czcić miejsce jej pochówku.

To motyw mitologiczny, a nie potwierdzone wydarzenie historyczne. Pokazuje jednak, jak mocno Amathus wszedł do antycznej tradycji kulturowej.

Z miastem łączono także legendarnego króla Kinyrasa — władcę, kapłana i bohatera kulturowego Cypru. W tradycji antycznej jego imię jest ściśle związane z kultem Afrodyty i Adonisa.

Mity o Ariadnie, Kinyrasie i Afrodycie pomagały wyjaśniać starożytność lokalnych kultów oraz szczególną pozycję miasta wśród religijnych centrów wyspy.

Starożytny port Amathus

Port wojskowy Amathus zbudowano we wczesnym okresie hellenistycznym. Oficjalny portal turystyczny Republiki Cypryjskiej łączy jego budowę z Demetriuszem Poliorketesem — jednym z największych dowódców wojskowych epoki diadochów.

Port składał się z części zewnętrznej i wewnętrznej. Zewnętrzna przystań miała wymiary około 100 na 180 metrów. Od wschodu ograniczały ją nabrzeża, a od południa — falochron. Statki wpływały przez przejście we wschodniej części.

Wewnętrzna przystań służyła do schronienia okrętów podczas złej pogody. Jednak port był używany zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem tylko krótko: wejście stopniowo zamulało się piaskiem i mułem.

Do III wieku p.n.e. przystań obsługiwała głównie rybaków, a do I wieku n.e. całkowicie się spłyciła. Dziś konstrukcje znajdują się poniżej poziomu morza, ale zarysy starożytnego portu można dostrzec przy wybrzeżu.

Archeolodzy zaliczają go do najbardziej imponujących podwodnych obiektów portowych wczesnego okresu hellenistycznego na Cyprze.

Dlaczego miasto zniknęło

Rozpowszechnienie chrześcijaństwa nie spowodowało natychmiastowego upadku Amathus. Przeciwnie, w późnej starożytności miasto prosperowało i było centrum biskupim. Świadczą o tym bazyliki i inne budowle z okresu chrześcijańskiego.

Główny upadek przypadł na koniec VII wieku n.e. Był to czas poważnych wstrząsów we wschodnim Śródziemnomorzu, najazdów wojennych, zakłócenia handlu i stopniowego osłabienia dawnych ośrodków miejskich.

Mieszkańcy opuścili Amathus, a rola głównego portu w tej części wybrzeża stopniowo przeszła na sąsiedni Limassol. Opuszczone budynki stały się źródłem gotowego kamienia budowlanego, dlatego znaczna część starożytnych konstrukcji nie zachowała się.

Twierdzenie, że miasto zostało ostatecznie zniszczone przez Ryszarda Lwie Serce w 1191 roku, nie odpowiada współczesnej chronologii archeologicznej: do końca VII wieku Amathus był już opuszczony.

Historia badań archeologicznych

Starożytne ruiny nigdy całkowicie nie zniknęły z pamięci miejscowych mieszkańców i podróżników. W XIX wieku Amathus zaczęli systematycznie opisywać europejscy badacze. Rejestrowali inskrypcje, detale architektoniczne i przedmioty znajdujące się na powierzchni.

W 1865 roku francuska ekspedycja odkryła i wywiozła monumentalną kamienną wazę, która dziś znajduje się w kolekcji Luwru.

Pierwsze duże brytyjskie wykopaliska prowadzono w 1893–1894 roku pod kierunkiem archeologów A. H. Smitha i J. L. Myresa. Znaczna część ich pracy koncentrowała się na starożytnych grobowcach.

Od 1975 roku Amathus jest systematycznie badany przez francuską misję archeologiczną we współpracy z Departamentem Starożytności Republiki Cypryjskiej. W tym czasie zbadano sanktuarium na akropolu, przypuszczalny pałac królewski, odcinki umocnień, dzielnice mieszkalne i starożytną przystań.

Od 2014 roku badacze tworzą system informacji geograficznej miasta. Łączy on cyfrową mapę, informacje o wykopaliskach, architekturze i znaleziskach, umożliwiając badanie Amathus jako jednego kompleksu miejskiego.

Gigantyczny wazon z Amathus

Najsłynniejszym znaleziskiem z Amathus jest ogromna kultowa waza z lokalnego wapienia muszlowego. Została wykonana w okresie cypro-archaicznym, orientacyjnie między VII a V wiekiem p.n.e.

Wysokość naczynia wynosi 187 centymetrów, a maksymalna średnica — około 320 centymetrów. To nie jest domowa amfora, lecz monumentalny obiekt rytualny, który stał w sanktuarium na akropolu.

Waza ma cztery masywne uchwyty. Ozdobiono je palmetami, formami protoeolskimi i wizerunkami idących byków. Na jednym z uchwytów zachował się napis w języku eteocypryjskim, wykonany cypryjskim pismem sylabicznym.

Naczynie odkryto w 1865 roku. Dziś oryginał jest eksponowany w Luwrze, w dziale starożytności wschodnich, a na akropolu Amathus ustawiono współczesną kopię.

Oficjalne źródła wspominają o dwóch gigantycznych kamiennych naczyniach, które niegdyś stały w sanktuarium. Jedno z nich trafiło do Paryża, podczas gdy drugie zachowało się tylko częściowo.

Co zobaczyć w Amathus

Rzymska agora

Agora była centrum handlu, administracji i życia publicznego dolnego miasta. W okresie rzymskim stanowiła duży brukowany dziedziniec otoczony portykami.

Zachodni portyk wychodził na plac przez rząd 13 kolumn doryckich. Na jego północnym krańcu znajdowała się fontanna, później przekształcona w cysternę. Za północnym portykiem znajdowały się ważne budynki administracyjne lub religijne.

Łaźnie publiczne

Na południe od agory znajdują się pozostałości publicznej łaźni — balneum. W jej skład wchodziło okrągłe zamknięte pomieszczenie i przylegające pokoje. Łaźnia i część zachodniego portyku pochodzą z okresu hellenistycznego.

Akropol

Akropol zajmuje szczyt wzgórza o wysokości około 80 metrów. Znajdowały się tu sanktuarium Afrodyty, budowle kultowe, monumentalne kamienne naczynia i budynki z późniejszych okresów.

Wejście wymaga wygodnego obuwia, ale z góry roztacza się szeroki widok na teren archeologiczny i wybrzeże.

Sanktuarium Afrodyty

W sanktuarium można zobaczyć fundamenty i fragmenty budowli z różnych okresów. Pokazują one, jak przestrzeń kultowa zmieniała się od epoki archaicznej do czasów rzymskich i późnej starożytności.

Kopia kamiennej wazy

W miejscu oryginalnego naczynia ustawiono kopię słynnej wazy z Luwru. Jej rozmiary pomagają zrozumieć skalę ceremonii kultowych, które odbywały się na akropolu.

Wczesnochrześcijańskie bazyliki

Pozostałości bazylik pochodzą z okresu, gdy Amathus był centrum biskupim. Łącznie archeolodzy zidentyfikowali w mieście pięć wczesnochrześcijańskich bazylik, jednak stan zachowania i dostępność poszczególnych obiektów są różne.

Przypuszczalny pałac królewski

Francuska misja odkryła na akropolu kilka pomieszczeń dużego budynku o pałacowym charakterze. Badacze uważają, że mógł on służyć jako rezydencja królów Amathus.

Mury miejskie i północne bramy

Starożytne miasto było otoczone umocnieniami, których najwcześniejsze odcinki pochodzą z okresu archaicznego. Wykopaliska odsłoniły fragmenty murów, bramy i duży kwartał z czasów rzymskich w pobliżu północnego wejścia.

Nekropole

Wokół miasta znajdowały się liczne cmentarze. Znaleziska z grobowców obejmują okres od epoki archaicznej po czasy rzymskie i wczesnochrześcijańskie.

Podwodna przystań

Pozostałości portu znajdują się przy brzegu naprzeciwko starożytnego miasta. Budowla leży poniżej współczesnego poziomu morza. Najbezpieczniej oglądać ją z wybrzeża; konstrukcji archeologicznych nie wolno przemieszczać ani uszkadzać.

Godziny otwarcia i bilety

Parametr	Aktualna informacja
Adres	Amathus, 11 km na wschód od centrum Limassol
16 września — 15 kwietnia	Codziennie, 08:30–17:00
16 kwietnia — 15 września	Codziennie, 08:30–19:30
Bilet normalny	2,50 EUR
Grupy od 10 osób	Rabat 20 %
Bilet łączony na 1 dzień	8,50 EUR
Bilet łączony na 3 dni	17 EUR
Bilet łączony na 7 dni	25 EUR
Dostępność	Teren jest częściowo dostępny dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich; jest przystosowana toaleta

Park archeologiczny działa przez cały rok, z wyjątkiem Bożego Narodzenia, Nowego Roku i prawosławnej Niedzieli Wielkanocnej. Godziny otwarcia i ceny biletów mogą ulec zmianie bez uprzedzenia.

Przed wyjazdem można sprawdzić informacje na oficjalnym portalu turystycznym Republiki Cypryjskiej.

Telefon do obiektu archeologicznego: +357 25 635226.

Wskazówki przed wizytą

• Na dokładne zwiedzanie dolnego miasta i akropolu warto przeznaczyć co najmniej 1,5–2 godziny.
• Do wejścia na akropol potrzebne jest pełne obuwie z solidną podeszwą.
• Latem najlepiej przyjechać rano lub bliżej wieczora: na otwartym terenie prawie nie ma cienia.
• Zabierz wodę, nakrycie głowy i środek ochrony przeciwsłonecznej.
• Część trasy prowadzi po nierównym, kamienistym terenie.
• Na terenie nie wolno podnosić, przenosić ani zabierać fragmentów starożytnych budowli.
• Wizytę warto połączyć ze spacerem wzdłuż wybrzeża i obejrzeniem pozostałości starożytnej przystani.

Najczęstsze pytania

Czy Amathus znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO?

Nie. Amathus jest ważnym zabytkiem archeologicznym Republiki Cypryjskiej, ale nie znajduje się na głównej liście obiektów światowego dziedzictwa UNESCO.

Ile lat ma to starożytne miasto?

Amathus został założony na początku I tysiąclecia p.n.e. i był zamieszkany przez około 17 stuleci — do końca VII wieku n.e.

Gdzie znajduje się oryginał ogromnej wazy?

Oryginalna kamienna waza z Amathus jest przechowywana i wystawiana w Luwrze w Paryżu. Na terenie sanktuarium stoi kopia.

Czy można zobaczyć starożytny port?

Tak. Zarysy przystani są widoczne przy wybrzeżu, choć jej konstrukcje znajdują się poniżej współczesnego poziomu morza.

Czy Amathus nadaje się do odwiedzin z dziećmi?

Tak, jednak trzeba uwzględnić upał, brak cienia i nierówne odcinki trasy. Małe dzieci będą potrzebowały pomocy przy wejściu na akropol.

Ile czasu zajmuje zwiedzanie?

Na poznanie głównej części dolnego miasta wystarczy około godziny. Razem z wejściem na akropol i spacerem wzdłuż wybrzeża najlepiej przeznaczyć 1,5–2 godziny.

Co jest głównym obiektem w dolnym mieście?

Centralnym obiektem dolnego miasta jest rzymska agora z brukowanym placem, portykami, kolumnami, fontanną i położonymi obok łaźniami publicznymi.

Dlaczego Amathus jest ważny dla historii Cypru?

Miasto było stolicą starożytnego królestwa, ważnym ośrodkiem kultu Afrodyty, handlu morskiego, a później wczesnego chrześcijaństwa. Inskrypcje w języku eteocypryjskim czynią je również ważnym źródłem wiedzy o dawnych mieszkańcach wyspy.