Hirokitya: 9000 yıl önce Kıbrıs’ta yaşam nasıldı

Antik kentlerden, tapınaklardan ve ünlü Kıbrıs krallıklarından çok önce adada, kalıcı evler inşa etmeyi, tahıl yetiştirmeyi, hayvan beslemeyi, karmaşık taş aletler yapmayı ve ortak savunma düzeni kurmayı bilen çiftçi toplulukları yaşıyordu. Bu dönemin en iyi kanıtlarından biri, 1998 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan, Larnaka bölgesindeki Neolitik yerleşim Hirokitya’dır (Choirokoitia). Buranın önemi yalnızca kalıntılarının yaşında yatmaz: Hirokitya, yazının ortaya çıkışından birkaç bin yıl önce Kıbrıs’ta var olmuş bir toplumun gündelik yaşamına adeta bakmamızı sağlar.

Binlerce yıllık yerleşim

Hirokitya, seramiksiz Neolitik dönem olarak bilinen çağda, MÖ 7. binyılın sonlarında ortaya çıktı. Bu, insanlığın avcı-toplayıcı yaşam biçiminden yerleşik tarıma yavaş yavaş geçtiği dönemdi.

Şunu belirtmek önemlidir: İlk tarım toplulukları Kıbrıs’ta daha erken dönemlerde ortaya çıkmıştı; Hirokitya sakinleri ise Doğu Akdeniz’in anakara kesiminden gelen insanların adaya yerleşme sürecinin daha uzun bir aşamasının parçasıydı. Günümüzdeki araştırmalar, Kıbrıs’taki ilk kalıcı yerleşimcilerin ortaya çıkışını MÖ 9. binyılın başlarında Yakın Doğu’dan gelen göçlerle ilişkilendiriyor.

Hirokitya, bu Neolitik kültürün en dikkat çekici merkezlerinden biri hâline geldi. Yerleşim, farklı dönemlerde MÖ 4. binyıla kadar varlığını sürdürdü; ancak bu aşamalar arasında önemli bir kesinti yaşandı. Bu nedenle arkeologlar burayı tarihin donmuş bir “an”ı olarak değil, toplumdaki değişimleri çok uzun bir dönem boyunca izlemeye olanak tanıyan bir yer olarak değerlendiriyor.

Doğrudan duvarları ve alışılmış odaları olmayan evler

Hirokitya’da ilk göze çarpan şey, sıra dışı mimaridir.

Yerleşimin sakinleri düz çatılı, yuvarlak yapılar inşa ediyordu. Yapımda taş, kerpiç, sıkıştırılmış toprak ve diğer doğal malzemeler kullanılıyordu. Bir konut kompleksi, küçük ve açık bir alanın etrafında bir araya getirilmiş birkaç yuvarlak yapıdan oluşabiliyordu; bu alan küçük bir iç avluyu andırıyordu.

Bu planlama tesadüfi değildi. Avluda günlük işler yapılıyor, özellikle de tahıl öğütülüyordu. Arkeologlar yapıların içinde ocaklar, kaplar ve gündelik yaşamla bağlantılı diğer unsurlar buldu.

Arkeolojik verilere göre çatılar düzdü. Ahşap dallar ve kamışlardan oluşturuluyor, bunların üzerine toprak ya da kil tabakası seriliyordu. Yani karşımızda ilkel, geçici kulübeler değil, kalıcı bir yerleşimin yeterince planlanmış mimarisi vardı.

Evlerin oldukça sıkışık biçimde yerleştirilmiş olması da özellikle dikkat çekicidir. Bu durum, mekânın belirli bir düzene göre planlandığını ve toplu yaşam için ortak kurallar bulunduğunu gösteriyor.

Hirokitya korunaklı bir yerleşimdi

Bu yaştaki bir Neolitik köy için savunma sistemi özellikle etkileyicidir.

Yerleşim, Mariyon Nehri’nin kıvrımıyla kısmen çevrelenen bir tepenin yamacında kurulmuştu. Doğal arazi zaten sakinlere belirli bir koruma sağlıyordu; ancak onlar buna ek olarak güçlü taş duvarlar da inşa etti.

Arkeologlar savunma duvarlarından birinin 180 metreden uzun bir bölümünü ortaya çıkardı. Bazı noktalarda duvarın kalınlığı yaklaşık 2,5 metreye, günümüze ulaşan yüksekliği ise 3 metreden fazlaya ulaşıyordu. Giriş sistemi özellikle dikkat çekicidir: Yerleşime giriş, duvar kütlesinin içine yerleştirilmiş bir merdiveni de içeren mimari bir düzenekle kontrol ediliyordu.

Yaklaşık 9000 yıl önce var olan bir toplum için bu çok önemli bir ayrıntıdır. Böyle bir yapı yalnızca inşaat becerileri değil, aynı zamanda emeğin ortaklaşa örgütlenmesini de gerektiriyordu.

UNESCO’nun Hirokitya’yı Akdeniz’deki erken dönem protokentsel yerleşim örneklerinden biri olarak değerlendirmesinin nedeni de budur: Burada mekân planlaması, ortak inşaat faaliyetleri ve toplumsal yaşamın örgütlenmesi şimdiden görülmektedir.

Burada tarımla da uğraşıyorlardı

Hirokitya, Kıbrıs’ta tarıma dayalı bir toplumun ekonomisinin nasıl şekillendiğini anlamak açısından özellikle önemlidir.

Sakinler emmer ve siyez buğdayı ile arpa da dâhil olmak üzere çeşitli tahıl türleri yetiştiriyordu. Beslenmelerinde mercimek başta olmak üzere baklagiller de bulunuyordu.

Tarım, hayvancılıkla tamamlanıyordu. İnsanlar koyun, keçi ve domuz besliyordu. Bununla birlikte avcılığı tamamen bırakmamışlardı: Arkeologlar kızıl geyik avlandığına dair kanıtlar buldu.

Ortaya oldukça ilginç bir tablo çıkıyor: Hirokitya sakinleri artık yerleşik çiftçilerdi, ancak ekonomileri karma niteliğini koruyordu. Bitki yetiştiriyor, hayvan besliyor ve yabani doğanın kaynaklarından yararlanmaya devam ediyorlardı.

En şaşırtıcı nokta: Burada seramik yoktu

“Seramiksiz Neolitik” adı, Hirokitya kültürünün önemli bir özelliğiyle bağlantılıdır: İlk dönemlerde yerleşimin sakinleri henüz alışık olduğumuz seramik kapları üretmiyordu.

Ancak bu, kapların hiç olmadığı anlamına gelmiyordu.

Kapların yapımında taş kullanılıyordu. Sert diyabazdan yapılan ürünler özel bir yere sahipti. Arkeologlar farklı biçimlerde çok sayıda taş kapın yanı sıra taş aletler, tahıl öğütme taşları, baltalar, çekiçler ve süs eşyaları buldu. Çakmaktaşı aletler de kullanılıyor, kemikten ise iğneler ve bizler yapılıyordu.

Süs eşyalarında, Kıbrıs’taki nehir yataklarında bulunan yumuşak, yeşil bir taş olan pikrolit de kullanılıyordu.

Dolayısıyla metal ve seramik olmadan da yerleşimin sakinleri, malzemeleri işlemek için oldukça çeşitli teknolojilere sahipti.

Ölülerini evlerin tabanlarının altına gömüyorlardı

Hirokitya’nın en sıra dışı özelliklerinden biri gömme ritüelleriyle bağlantılıdır.

Ölüler, yaşam alanlarının içinde, sıkıştırılmış toprak zeminin altında açılmış özel çukurlara gömülüyordu. Bazı durumlarda mezarlara, arkeologların mezar eşyası olarak yorumladığı nesneler de bırakılmıştı.

Yani yaşayanlarla ölülerin mekânı arasındaki sınır, modern toplumdakinden tamamen farklıydı. Atalar kelimenin tam anlamıyla evin içinde kalıyordu.

Bu geleneğin nedenleri kesin olarak bilinmiyor. Arkeologlar mezarların konumunu, bedenlerin duruşunu ve eşlik eden nesneleri inceleyebiliyor; ancak yazılı kaynak bırakmamış insanların dünya görüşünü yeniden oluşturmak son derece zor.

Hirokitya’nın değeri yalnızca mimarisinden kaynaklanmıyor: Mezarlar, Neolitik dönem sakinlerinin ölüm, aile ve topluluk hakkındaki düşüncelerini araştırmaya yardımcı oluyor.

Gizemli figürinler

Hirokitya buluntuları arasında, taştan ve bir örnekte kilden yapılmış küçük antropomorfik figürinler, yani insan figürleri de bulunuyor.

Bunların kesin kullanım amacı hâlâ belirlenmiş değil. Sembolik ya da ritüel bir anlam taşıyor olabilirler; ancak arkeologlar bu figürlerin kimi temsil ettiğini ve nasıl kullanıldığını kesin olarak söyleyemiyor.

Bu, arkeolojinin bir nesneyi görmemizi sağladığı, ancak onun anlamı hakkında kesin bir yanıt vermediği durumlardan biridir.

Hirokitya’yı özellikle ilginç kılan da bu tür buluntulardır: Karşımızda yalnızca eski duvarlardan oluşan bir kalıntı topluluğu değil, düşüncelerini, inançlarını ve toplumsal ilişkilerini kelimenin tam anlamıyla kırıntılardan yeniden kurmak zorunda olduğumuz insanların maddi izleri var.

Hirokitya sakinleri neden ortadan kayboldu?

Bu, yerleşimin başlıca gizemlerinden biridir.

Bir noktada Hirokitya ve Kıbrıs’taki diğer seramiksiz Neolitik yerleşimler terk edildi. Bunun nedenleri hâlâ kesin olarak belirlenmiş değil. Bir süre terk edilmiş kaldıktan sonra adada, artık farklı bir kültürel gelenekle bağlantılı yeni Neolitik topluluklar ortaya çıktı.

Bu nedenle arkeologların Hirokitya sakinlerinin evlerini neden terk ettiğini kesin olarak bildiğini söylemek doğru olmaz. Çevresel değişikliklerden ve ekonomik sorunlardan sosyal süreçlere ya da göçlere kadar birçok olasılık bulunabilir; ancak kanıtlanmış, tek ve kesin bir açıklama yoktur.

Kesin bir yanıtın bulunmaması, burayı daha da ilginç kılıyor: Arkeologlar bu alanı bir tür “zaman kapsülü” olarak araştırmayı sürdürüyor.

Arkeologlar yerleşimin yalnızca bir bölümünü araştırdı

Bir başka önemli gerçek de şu: Bugün ziyaretçinin gördüğü şey, Hirokitya’nın tamamından çok uzaktır.

UNESCO, yerleşimin yalnızca bir bölümünün kazıldığını vurguluyor. Geniş bir alan, gelecekteki araştırmalar için arkeolojik rezerv olarak kalmaya devam ediyor.

Anıtın sistematik biçimde incelenmesi, arkeolog Porfirios Dikeos’un burayı araştırdığı 1934 yılında başladı. Kazılar 1976’dan bu yana Fransa Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi’nin (CNRS) Fransız arkeoloji misyonu tarafından yürütülüyor.

Ortaya paradoksal bir durum çıkıyor: Hirokitya hakkında şimdiden çok şey biliyoruz, ancak yerleşimin büyük bölümü hâlâ bilinmeyen bilgileri saklıyor.

Hirokitya günümüz ziyaretçisine nasıl görünüyor?

Arkeolojik kalıntıların yanında yeniden inşa edilmiş beş konut bulunuyor. Bu yapılar, arkeolojik verilere uygun malzemeler ve inşaat yöntemleri kullanılarak oluşturuldu. İçlerinde kazılar sırasında bulunan nesnelerin kopyaları yer alıyor.

Bu sayede yalnızca eski yapıların ana hatlarını değil, iç mekânlarını da gözünüzde canlandırabilirsiniz.

Ancak yeniden inşa edilen yapıları özgün yapılarla karıştırmamak önemlidir: Arkeolojik alanın kendisinde antik köyü “yeniden kurmaya” çalışılmadı. Özgün kalıntılar arkeolojik anıt olarak korunuyor; yeniden inşa edilen evler ise yanlarında bulunuyor ve Neolitik yerleşimdeki yaşamı daha iyi anlamaya hizmet ediyor.

Hirokitya neden UNESCO listesine alındı?

Hirokitya, 1998 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Örgüt, alanın üstün evrensel değerinin birkaç temel nedenini öne çıkarıyor. Yerleşim, Neolitik kültürün Yakın Doğu’dan Akdeniz’e yayılmasını gösteriyor, erken dönem kalıcı yerleşimleri incelemek için nadir bir fırsat sunuyor ve toplumun protokentsel örgütlenmesinin oluşum aşamalarından birini ortaya koyuyor.

Anıtın korunma durumu da özel önem taşıyor. Arkeolojik kalıntılar, buluntular ve henüz kazılmamış alanlar, araştırmacıların Doğu Akdeniz’de insan topluluklarının gelişimi hakkında yeni bilgiler elde etmesine olanak tanıyor.

Hirokitya, eski taşlardan fazlasıdır

Hirokitya’ya yalnızca arkeolojik kalıntılar olarak bakıldığında, asıl önemli nokta kolayca gözden kaçabilir. Karşımızda yaklaşık 9000 yıl önce insanların kalıcı evler inşa ettiği, tahıl yetiştirdiği, hayvan beslediği, karmaşık taş aletler yaptığı, ölülerini evlerinin tabanlarının altına gömdüğü ve birlikte büyük savunma yapıları yükselttiği bir yer var.

Hirokitya’nın Kıbrıs tarihi açısından önemi tam da buradan kaynaklanıyor. Ada, insan uygarlığını değiştiren devasa bir sürecin önemli merkezlerinden biri olarak karşımıza çıkıyor: yerleşik yaşama, tarıma, örgütlü yerleşimlere ve toplumsal yapının yeni biçimlerine geçişin.