Ένας στους δέκα είναι μόνος: πώς η πανδημία άλλαξε τη ζωή μας

Οι περιορισμοί λόγω της COVID-19 έχουν αρθεί εδώ και καιρό, τα γραφεία και τα πανεπιστήμια επέστρεψαν στη συνήθη λειτουργία τους και οι άνθρωποι μπορούν και πάλι να συναντιούνται ελεύθερα. Ωστόσο, για ένα μέρος των νεαρών ενηλίκων η κοινωνική ζωή δεν έχει επιστρέψει στα προπανδημικά επίπεδα.

Αυτό είναι το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει η Financial Times σε άρθρο σχετικά με τις συνέπειες της πανδημίας στην κοινωνικοποίηση. Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι πολύ πιο σύνθετο από τη συνηθισμένη διαπίστωση ότι «οι νέοι επικοινωνούν λιγότερο»: μετά την πανδημία, η κοινωνική απομόνωση κατανεμήθηκε εξαιρετικά άνισα. Οι πιο κοινωνικοί νέοι σε μεγάλο βαθμό επέστρεψαν στον προηγούμενο τρόπο ζωής τους, ενώ η πιο απομονωμένη ομάδα σχεδόν εξαφανίστηκε από την κοινωνική ζωή εκτός διαδικτύου.

Γι’ αυτό και είναι ακριβέστερο να μιλάμε όχι για «μετα-COVID σύνδρομο» με την ιατρική έννοια, αλλά για μακροπρόθεσμη κοινωνική συνέπεια της πανδημίας.

Ένας στους δέκα νεαρούς Αμερικανούς δεν επικοινωνεί προσωπικά με άλλους ανθρώπους

Μερικά από τα πιο ενδεικτικά στοιχεία προέρχονται από την American Time Use Survey — μια έρευνα στην οποία οι συμμετέχοντες καταγράφουν λεπτομερώς πώς περνούν τη μέρα τους.

Το 2023, περίπου ένας στους δέκα ανθρώπους ηλικίας 23 έως 29 ετών δεν πέρασε ούτε ένα λεπτό σε πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπίδραση με άλλον άνθρωπο κατά τη διάρκεια μιας συνηθισμένης ημέρας. Πριν από την πανδημία, το ποσοστό αυτό ήταν σημαντικά χαμηλότερο: περίπου 3% το 2019. Το 2021 αυξήθηκε περίπου στο 9%, ενώ το 2023 έφτασε περίπου στο 10%.

Ωστόσο, η τάση είναι ανησυχητική.

Οι πιο κοινωνικά δραστήριοι ανέκαμψαν — οι πιο απομονωμένοι σχεδόν εξαφανίστηκαν

Αυτό θεωρεί η Financial Times το σημαντικότερο μέρος της ιστορίας.

Μεταξύ του 25% των πιο κοινωνικά δραστήριων νεαρών Αμερικανών, ο χρόνος που περνούσαν με άλλους ανθρώπους πριν από την πανδημία αντιστοιχούσε περίπου στο 87% του χρόνου που βρίσκονταν σε εγρήγορση. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, το ποσοστό μειώθηκε περίπου στο 78%, αλλά στη συνέχεια ανέκαμψε περίπου στο 83%.

Για την αντίθετη ομάδα, η κατάσταση είναι εντελώς διαφορετική.

Το πιο απομονωμένο 10% των νέων περνούσε πριν από την πανδημία περίπου το ένα τρίτο της ημέρας με άλλους ανθρώπους. Μετά την πανδημία, το ποσοστό αυτό έπεσε σχεδόν στο μηδέν.

Έτσι προκύπτει ένα ιδιότυπο «κοινωνικό χάσμα»: οι άνθρωποι που ήδη επικοινωνούσαν πολύ αποκατέστησαν σε μεγάλο βαθμό τον προηγούμενο τρόπο ζωής τους. Όσοι όμως ήταν πιο ευάλωτοι κατά τη διάρκεια των lockdowns μπορεί να μην έχουν καταφέρει ακόμη να επιστρέψουν σε αυτόν.

Ιδιαίτερα επηρεάστηκαν οι νέοι χωρίς εργασία και εκπαίδευση

Μια ακόμη πιο έντονη εικόνα παρατηρείται στη Δυτική Ευρώπη.

Η Financial Times αναλύει στοιχεία της European Social Survey για το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ιρλανδία, τη Γερμανία, τη Σουηδία, τη Φινλανδία, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Μεταξύ των ανθρώπων ηλικίας 25–34 ετών που δεν εργάζονται και δεν σπουδάζουν, το ποσοστό εκείνων που συναντούσαν φίλους ή συγγενείς λιγότερο από μία φορά τον μήνα ανερχόταν πριν από την πανδημία περίπου στο 7%.

Το 2021 το ποσοστό αυξήθηκε περίπου στο 14% και έκτοτε παρέμεινε αισθητά υψηλότερο από το προπανδημικό επίπεδο.

Αυτό είναι μια σημαντική λεπτομέρεια: το πρόβλημα δεν συνδέεται μόνο με την ηλικία. Η απουσία εργασίας ή σπουδών σημαίνει ταυτόχρονα την απώλεια μιας από τις βασικές κοινωνικές υποδομές.

Για έναν εργαζόμενο, το γραφείο δεν είναι μόνο ο μισθός. Είναι δεκάδες τυχαίες επαφές: μια συζήτηση με έναν συνάδελφο, ένα κοινό γεύμα, ένας καφές, μια σύντομη κουβέντα πριν από μια συνάντηση. Για έναν φοιτητή, αυτόν τον ρόλο τον επιτελεί το πανεπιστήμιο.

Αν κάποιος δεν εργάζεται και δεν σπουδάζει, ένα σημαντικό μέρος αυτών των φυσικών ευκαιριών για επικοινωνία απλώς εξαφανίζεται.

«Ένας στους είκοσι δεν έχει στενούς φίλους»

Παρόμοια τάση παρατηρείται και στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Η Financial Times, επικαλούμενη επικείμενη ανάλυση του Institute for Public Policy Research, γράφει ότι ο μέσος νεαρός Βρετανός έχει περίπου πέντε στενούς φίλους — περίπου όσους και το 2015.

Παράλληλα, όμως, αυξήθηκε απότομα το ποσοστό εκείνων που δεν έχουν ούτε έναν στενό φίλο: από περίπου 1% το 2015 σε 5%, δηλαδή σε έναν στους είκοσι ανθρώπους, σήμερα.

Αυτή είναι μια θεμελιώδους σημασίας διαφορά.

Δεν μπορούμε να πούμε ότι «ένας στους είκοσι νέους δεν έχει καθόλου φίλους». Πρόκειται συγκεκριμένα για απουσία στενών φίλων. Την ίδια στιγμή, ο μέσος αριθμός φίλων έχει αλλάξει ελάχιστα.

Με άλλα λόγια, το πρόβλημα μπορεί να μην είναι ότι όλοι οι νέοι χάνουν σταδιακά τους φίλους τους, αλλά ότι το χάσμα μεταξύ κοινωνικά ευνοημένων και κοινωνικά απομονωμένων ανθρώπων γίνεται βαθύτερο.

Η πανδημία μπορεί να μην δημιούργησε το πρόβλημα, αλλά να το ενίσχυσε απότομα

Θα ήταν λάθος να συνδέσουμε όλα όσα συμβαίνουν αποκλειστικά με τον κορονοϊό.

Η μείωση των προσωπικών επαφών είχε ξεκινήσει ήδη πριν από την πανδημία. Ωστόσο, τα lockdowns, η κοινωνική αποστασιοποίηση και η μεταφορά της εκπαίδευσης και της εργασίας στο διαδίκτυο επιτάχυναν απότομα αυτή τη διαδικασία.

Παράλληλα, άλλαζε και η ίδια η καθημερινή ζωή.

Η εξ αποστάσεως εργασία απάλλαξε εκατομμύρια ανθρώπους από την ανάγκη να μετακινούνται στο γραφείο. Οι ηλεκτρονικές αγορές μείωσαν τις επισκέψεις στα καταστήματα. Η αυτοεξυπηρέτηση αντικαθιστά μέρος της επικοινωνίας με το προσωπικό. Το ψυχαγωγικό περιεχόμενο είναι διαθέσιμο ανά πάσα στιγμή, απευθείας από το smartphone.

Κάθε αλλαγή ξεχωριστά φαίνεται ασήμαντη. Όλες μαζί, όμως, δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο ο άνθρωπος δεν χρειάζεται πλέον να αλληλεπιδρά με άλλους για να διεκπεραιώσει τις περισσότερες καθημερινές του υποχρεώσεις.

Το smartphone δεν είναι ο μοναδικός ένοχος

Θα ήταν επίσης υπερβολικά απλό να εξηγούμε όσα συμβαίνουν αποκλειστικά με το TikTok, τα Reels ή το ατελείωτο doomscrolling.

Η Financial Times επισημαίνει ένα ολόκληρο σύμπλεγμα παραγόντων: την εξ αποστάσεως εργασία, τις ψηφιακές υπηρεσίες, το ηλεκτρονικό εμπόριο και την αλλαγή στη δομή της καθημερινής επικοινωνίας. Παράλληλα, η ψηφιακή ψυχαγωγία έκανε τον μοναχικό ελεύθερο χρόνο τόσο εύκολα διαθέσιμο και ελκυστικό, ώστε η έξοδος από το σπίτι για να συναντήσει κανείς άλλους απαιτεί επιπλέον προσπάθεια.

Και εδώ προκύπτει ένα σημαντικό ψυχολογικό αποτέλεσμα.

Παλαιότερα, συχνά δεν χρειαζόταν να κοινωνικοποιηθεί κανείς συνειδητά. Απλώς ζούσε τη ζωή του — και συναντούσε ανθρώπους αυτομάτως.

Τώρα η κοινωνικοποίηση γίνεται όλο και περισσότερο ξεχωριστό στοιχείο του προγράμματος.

Πρέπει να στείλει κανείς μήνυμα σε έναν γνωστό. Να κανονίσει μια συνάντηση. Να πάει κάπου. Να βρει μια αθλητική ομάδα ή μια λέσχη. Να γνωρίσει αγνώστους. Να διατηρήσει τις σχέσεις του.

Για έναν άνθρωπο που έχει συνηθίσει τη μοναξιά εδώ και αρκετά χρόνια, ακόμη και αυτές οι στοιχειώδεις ενέργειες μπορεί να γίνουν ψυχολογικά δύσκολες.

Οι κοινωνικές δεξιότητες απαιτούν επίσης εξάσκηση

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η παρατεταμένη απομόνωση μπορεί να έχει συνέπειες που ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια της πανδημίας.

Οι γνωριμίες, η διατήρηση μιας συζήτησης, η πρωτοβουλία για συναντήσεις και η συμμετοχή σε μια παρέα — όλα αυτά είναι δεξιότητες που χρησιμοποιούνται διαρκώς στην καθημερινή ζωή.

Όταν οι κοινωνικές καταστάσεις μειώνονται, ο άνθρωπος έχει λιγότερες ευκαιρίες να εξασκήσει αυτές τις δεξιότητες. Ως αποτέλεσμα, η επικοινωνία μπορεί να αρχίσει να μοιάζει πιο ενεργοβόρα και ανοίκεια.

Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:

λιγότερη επικοινωνία → λιγότερη εξάσκηση → μεγαλύτερη δυσφορία απέναντι στην επικοινωνία → ακόμη λιγότερες επαφές.

Ωστόσο, δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι η πανδημία «έμαθε αυτόματα στους ανθρώπους να μην επικοινωνούν». Οι έρευνες δείχνουν σύνδεση μεταξύ της πανδημίας και της αλλαγής στην κοινωνική δραστηριότητα, όμως ταυτόχρονα επηρεάζουν την κατάσταση η τεχνολογία, η αγορά εργασίας, η εκπαίδευση και οι αλλαγές στον τρόπο ζωής.

Οι νέοι Βρετανοί εξακολουθούν και σήμερα να βιώνουν συχνότερα τη μοναξιά

Το πρόβλημα δεν εξαφανίστηκε ούτε το 2026.

Σύμφωνα με στοιχεία της βρετανικής Office for National Statistics, από τις 7 Ιανουαρίου έως την 1η Φεβρουαρίου 2026, το 23% των ενηλίκων στο Ηνωμένο Βασίλειο δήλωσε ότι αισθάνεται συχνά, διαρκώς ή έστω κατά διαστήματα μοναξιά.

Μεταξύ των ανθρώπων ηλικίας 16–29 ετών, το ποσοστό ανερχόταν στο 27%, ενώ μεταξύ των ανθρώπων ηλικίας 50–69 ετών — στο 19%, και μεταξύ των πολιτών ηλικίας 70 ετών και άνω — στο 16%.

Και εδώ, όμως, είναι απαραίτητο να διακρίνουμε τις έννοιες: το αίσθημα μοναξιάς δεν ισοδυναμεί με κοινωνική απομόνωση. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει φίλους και να επικοινωνεί τακτικά, αλλά παρ’ όλα αυτά να αισθάνεται μόνος.

Η βασική επίδραση της πανδημίας μπορεί να αποδειχθεί αόρατη

Το πιο ενδιαφέρον σε αυτή την ιστορία είναι ότι η πανδημία δεν άφησε κατ’ ανάγκη πίσω της μια κοινωνία στην οποία όλοι επικοινωνούν λιγότερο.

Πιθανότερα, δημιούργησε μια κοινωνία όπου η διαφορά μεταξύ κοινωνικά δραστήριων και απομονωμένων ανθρώπων έγινε πολύ μεγαλύτερη.

Κάποιοι διατήρησαν τους φίλους, τους συντρόφους, την εργασία, το πανεπιστήμιο και τον συνηθισμένο κοινωνικό τους κύκλο. Μετά την άρση των περιορισμών, επέστρεψαν σχετικά εύκολα στην προηγούμενη ζωή τους.

Για άλλους, η πανδημία συνέπεσε με μια μετακόμιση, την έναρξη της ενήλικης ζωής, την απουσία εργασίας ή σπουδών και ένα αδύναμο κοινωνικό δίκτυο. Όταν εξαφανίστηκαν τα συνηθισμένα σημεία επαφής, νέα μπορεί να μην εμφανίστηκαν ποτέ.

Γι’ αυτό και το ερώτημα σήμερα δεν είναι τόσο αν «οι νέοι ξέχασαν πώς να επικοινωνούν», αλλά κάτι άλλο: γιατί το σύγχρονο περιβάλλον δημιουργεί όλο και λιγότερες καταστάσεις στις οποίες οι άνθρωποι χρειάζεται בכלל να γνωριστούν και να διατηρήσουν σχέσεις;

Το γραφείο, το πανεπιστήμιο, τα καταστήματα, οι καφετέριες και τα μέσα μαζικής μεταφοράς δημιουργούσαν επί δεκαετίες έναν τεράστιο αριθμό τυχαίων επαφών. Η ψηφιακή οικονομία κάνει τη ζωή πιο βολική, αλλά ταυτόχρονα εξαλείφει πολλές από αυτές.

Υπό αυτή την έννοια, η πανδημία μπορεί να μην ήταν το τελικό σημείο, αλλά ο επιταχυντής μιας πολύ ευρύτερης διαδικασίας.

Ο κορονοϊός τελείωσε. Τα lockdowns τελείωσαν. Όμως η συνήθεια να ζουν μόνοι δεν εξαφανίστηκε για ένα μέρος των ανθρώπων. Και τώρα η επιστροφή σε μια φυσιολογική κοινωνική ζωή απαιτεί όχι την άρση των περιορισμών, αλλά τη συνειδητή αποκατάσταση των δεξιοτήτων και του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο οι ανθρώπινες σχέσεις δημιουργούνται με φυσικό τρόπο.