Kościół Antyfonitis na Cyprze Północnym

Kościół Chrystusa Antyfonitisa znajduje się w górach w pobliżu wioski Bahçeli na Cyprze Północnym. To dawna świątynia klasztorna z kopułą wspartą na ośmiu podporach i freskami z XII–XV wieku. Zgodnie z tablicą znajdującą się na terenie obiektu godziny zwiedzania są następujące: od kwietnia do października — 08:30–17:00, od listopada do marca — 08:30–15:30. Można tu dojechać samochodem, jednak wejście do środka nie zawsze jest dostępne nawet w podanych godzinach.

• Opis kościoła
• Pochodzenie nazwy
• Legenda o Antyfonitisie
• Historia klasztoru
• Architektura świątyni
• Freski Antyfonitisa
• Kościół dzisiaj
• Godziny zwiedzania
• Jak dojechać
• Co zobaczyć w pobliżu
• Najczęściej zadawane pytania

Opis kościoła Antyfonitis

Kościół Chrystusa Antyfonitisa, po grecku Χριστός Ἀντιφωνητής, znajduje się na północnych zboczach pasma górskiego niedaleko Bahçeli. Świątynia stoi na wysokości około 350 m n.p.m., w niewielkiej zalesionej dolinie, z dala od wybrzeża i głównych dróg.

Obecnie z kompleksu klasztornego zachował się przede wszystkim sam kościół, część kamiennego ogrodzenia, arkadowa galeria i kilka pomieszczeń gospodarczych. Teren jest wykorzystywany jako obiekt muzealny, a świątynia nie jest stale czynna.

Najważniejsze cechy Antyfonitisa to nietypowa konstrukcja kopuły wspartej na ośmiu kolumnach oraz zachowane malowidła ścienne z różnych okresów. Wewnątrz można również zobaczyć stare inskrypcje pielgrzymów pozostawione w dolnych częściach ścian i fresków.

Pochodzenie nazwy

Nazwa „Antyfonitis” pochodzi od greckiego słowa Αντιφωνητής. Tłumaczy się ją jako „odpowiadający”, „odzywający się” lub „odpowiadający na modlitwę”. Imię to wiąże się również z wizerunkiem Chrystusa Pantokratora — Wszechwładcy.

Klasztor znajduje się w zamkniętej górskiej dolinie, w której dobrze słychać echo. Istnieje wersja, według której nazwa mogła być związana właśnie z akustyką miejsca, gdzie wypowiedziane słowa zdają się otrzymywać odpowiedź.

Legenda o Antyfonitisie

Z nazwą świątyni związana jest legenda o konstantynopolitańskim armatorze Teodorze. Według podania, po utracie majątku zwrócił się o pożyczkę do lichwiarza, ale nie zdołał znaleźć poręczyciela. Wtedy Teodor zaproponował, aby za świadka uznać ikonę Chrystusa znajdującą się w kościele.

Kiedy zwrócił się do wizerunku, w świątyni rozległo się echo, które obecni odebrali jako odpowiedź. Później, gdy powstał spór o zwrot pieniędzy, Teodor ponownie zwrócił się do ikony i echo, zgodnie z legendą, potwierdziło jego słowa. Po tym lichwiarz przyznał się do oszustwa.

Historia ta należy do tradycji religijnej i nie jest potwierdzona dokumentami historycznymi, jednak tradycyjnie wykorzystuje się ją do wyjaśnienia nazwy Antyfonitis — „Ten, który odpowiada”.

Historia klasztoru Antyfonitis

Według rozpowszechnionej wersji pierwszy kościół zbudowano tutaj w VII wieku w pobliżu naturalnego źródła. Pod koniec XII wieku świątynia stała się centrum kompleksu klasztornego i została znacznie przebudowana.

W kolejnych stuleciach architektura budynku wielokrotnie się zmieniała. Od strony zachodniej pojawił się przedsionek z cylindrycznym sklepieniem, a od południowej — galeria z pięcioma ostrołukowymi arkadami wspartymi na smukłych kolumnach. Pierwotny drewniany dach galerii nie zachował się do dziś.

W okresie panowania dynastii Lusignanów klasztor był związany z wpływowymi rodzinami wyspy. W źródłach historycznych znajdują się wzmianki o pochówkach przedstawicieli rodu Lusignanów oraz o pracach budowlanych prowadzonych z ich udziałem.

W okresie osmańskim kościół zachował swoje pierwotne przeznaczenie, jednak większość zabudowań klasztornych z czasem uległa zniszczeniu. W 1906 roku teren przeszedł we władanie klasztoru Kykkos.

Po 1974 roku część malowideł ściennych wywieziono i sprzedano poza wyspą. Niektóre fragmenty udało się później odnaleźć i zwrócić do zbiorów muzealnych, jednak znaczna część dekoracji została utracona lub uszkodzona.

Architektura świątyni

Kościół Antyfonitis należy do rzadkiego typu świątyń kopułowych. Jego centralna kopuła opiera się nie na czterech, lecz na ośmiu kolumnach rozmieszczonych w kręgu. Dzięki tej konstrukcji wnętrze wydaje się bardziej otwarte i spójne.

Antyfonitis jest uważany za jedyny w pełni zachowany przykład ośmiopodporowego kościoła kopułowego na wyspie. Pojedyncze podobne rozwiązania architektoniczne występują w innych zabytkach regionu, ale nie zachowały się w takim samym kształcie.

Kopuła ma nieregularny owalny kształt. Przypuszcza się, że mogło to być związane z uszkodzeniami podczas trzęsienia ziemi w 1222 roku lub z późniejszymi przebudowami. W bębnie kopuły znajduje się 12 ostrołukowych okien z ażurowymi kratami.

Południowa galeria z ostrołukowymi arkadami pochodzi z późniejszego etapu budowy. Nadaje ona zewnętrznemu wyglądowi budynku cechy charakterystyczne dla średniowiecznej architektury okresu Lusignanów.

Freski Antyfonitisa

Wewnętrzne ściany kościoła pokrywają malowidła z różnych okresów. Najwcześniejsze freski pochodzą z końca XII wieku i są związane ze stylem późnego okresu Komnenów. Inne przedstawienia powstały w XIV–XV wieku i zawierają elementy ikonografii bizantyjskiej i włoskiej.

Chrystus Pantokrator

W centralnej części kopuły znajduje się wizerunek Chrystusa Pantokratora z Ewangelią w lewej ręce. Otaczają go anioły, a poniżej, między oknami bębna, umieszczono wizerunki apostołów.

Matka Boża Blachernitissa

Nad częścią ołtarzową zachował się wizerunek modlącej się Matki Bożej Blachernitissy z archaniołami Michałem i Gabrielem. Malowidło jest mocno uszkodzone, a twarze postaci są widoczne tylko częściowo.

Inne zachowane sceny

Na ścianach i kolumnach można zobaczyć fragmenty scen Chrztu Chrystusa, Narodzenia Bogurodzicy, wizerunki świętego Antoniego Wielkiego, Romana Melodosa, uzdrowicieli Kosmy i Damiana, archaniołów oraz innych świętych.

Ślady kompozycji „Sąd Ostateczny” i „Drzewo Jessego” zachowały się na ścianach północnej i południowej. Część tych fresków zdjęto ze ścian i wywieziono, dlatego dziś w ich miejscu widoczne są uszkodzone fragmenty tynku.

W dolnej części ścian znajdują się inskrypcje pielgrzymów z XVIII–XX wieku. Większość wykonano w języku greckim, ale są również zapisy sporządzone pismem osmańsko-tureckim.

Kościół Antyfonitis dzisiaj

Dziś Antyfonitis jest obiektem muzealnym i archeologicznym. Nie odbywają się tu stałe nabożeństwa, jednak kościół zachowuje znaczenie religijne i kulturowe.

Wewnątrz świątyni jest chłodno nawet latem, a dzięki konstrukcji kopuły i kamiennym ścianom echo jest tu dobrze słyszalne. Czasami w pomieszczeniu odbywają się uzgodnione wydarzenia kościelne lub chóralne.

Przy wejściu rośnie ambrowiec wschodni, znany również jako drzewo ambrowe. Jego aromatyczna żywica była tradycyjnie wykorzystywana do produkcji kadzidła.

Na terenie ustawiono stoły i ławki, a od strony północnej otwiera się widok na górskie zbocza, wybrzeże i okolice Esentepe. Przy dobrej pogodzie dobrze widać stąd nadmorską część Cypru Północnego.

Godziny zwiedzania

Na tablicy informacyjnej przy wejściu podano następujący harmonogram:

• od kwietnia do października: 08:30–17:00;
• od listopada do marca: 08:30–15:30.

Nawet w podanych godzinach kościół może być zamknięty, dlatego wejście do środka nie jest gwarantowane. Zazwyczaj można jednak obejrzeć z zewnątrz część zewnętrzną świątyni i teren klasztoru.

Jak dojechać do kościoła Antyfonitis

Kościół znajduje się w górach w pobliżu wioski Bahçeli, między Kyrenią a półwyspem Karpaz. Transport publiczny nie dociera bezpośrednio do klasztoru, dlatego dojazd wymaga samochodu lub taksówki.

Ostatni odcinek trasy prowadzi wąską, krętą górską drogą. W niektórych miejscach dwóm samochodom trudno się minąć, dlatego należy zachować ostrożność. Przed wejściem do klasztoru znajduje się niewielki asfaltowy parking.
Lokalizacja

Jak to zrobić

1. Zaplanuj podróż samochodem: dolmusze nie dojeżdżają do kościoła.
2. Zapisz wcześniej punkt na mapie, ponieważ zasięg sieci komórkowej w górach może być niestabilny.
3. Zarezerwuj dodatkowy czas na przejazd wąską górską drogą.
4. Przyjedź w pierwszej połowie dnia, jeśli chcesz zwiększyć prawdopodobieństwo wejścia do środka.
5. Weź wygodne obuwie i wodę, szczególnie w ciepłej porze roku.

Co zobaczyć w pobliżu

Przy górskiej drodze w kierunku Kyrenii znajduje się stary, nieczynny Apati Church. W tej samej okolicy położone są ruiny opuszczonego klasztoru ormiańskiego.

Wizytę w Antyfonitis można połączyć ze zwiedzaniem Esentepe, wybrzeża Bahçeli lub spacerem po górskich drogach. Przed podróżą warto pamiętać, że odległości między poszczególnymi obiektami mogą być znaczne.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie znajduje się kościół Antyfonitis?

Znajduje się w górach w pobliżu wioski Bahçeli, na wschód od Kyrenii na Cyprze Północnym.

Czy można dojechać transportem publicznym?

Nie. Dolmusze nie dojeżdżają bezpośrednio do kościoła. Dojazd wymaga samochodu lub taksówki.

W jakich godzinach Antyfonitis jest otwarty?

Zgodnie z tablicą znajdującą się na terenie obiektu od kwietnia do października jest on otwarty od 08:30 do 17:00, a od listopada do marca — od 08:30 do 15:30.

Dlaczego kościół może być zamknięty w godzinach otwarcia?

Dostęp do wnętrza zależy od obecności opiekuna i aktualnego trybu pracy obiektu muzealnego. Dlatego nawet w podanych godzinach wejście nie zawsze jest możliwe.

Czy kościół jest czynny?

Nie. Nie odbywają się tu stałe nabożeństwa. Antyfonitis jest wykorzystywany jako obiekt muzealny i archeologiczny.

Co jest szczególnie interesujące w architekturze świątyni?

Kopuła kościoła opiera się na ośmiu kolumnach. To rzadkie rozwiązanie, a Antyfonitis jest uważany za jedyną w pełni zachowaną świątynię tego typu na wyspie.

Jakie freski można zobaczyć wewnątrz?

Zachowały się wizerunki Chrystusa Pantokratora, Matki Bożej, archaniołów i apostołów, sceny Chrztu Chrystusa oraz inne malowidła z XII–XV wieku.

Co oznacza nazwa „Antyfonitis”?

Nazwę tłumaczy się jako „odpowiadający” lub „odzywający się”. Wiąże się ją z wizerunkiem Chrystusa Pantokratora i echem, które dobrze słychać w górskiej dolinie.

Czy jest parking?

Tak. Przed zachodnim wejściem na teren znajduje się niewielki asfaltowy parking.