Οι νευροβιολόγοι κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τον κίνδυνο μιας μελλοντικής επιδημίας άνοιας

Μπορεί η συνήθεια να ρωτάμε το ChatGPT για τα πάντα κάποτε να πλήξει τον εγκέφαλό μας; Αυτό το ερώτημα θέτουν όλο και πιο συχνά οι επιστήμονες στο φόντο της ραγδαίας εξάπλωσης της τεχνητής νοημοσύνης. Αφορμή για το νέο κύμα συζητήσεων στάθηκε η συνέντευξη της νευροβιολόγου και ειδικού στις γνωστικές επιστήμες Βιβιέν Μινγκ, η οποία προειδοποίησε ότι η υπερβολική ανάθεση της νοητικής εργασίας σε νευρωνικά δίκτυα μπορεί να αποδυναμώσει έναν από τους βασικούς αμυντικούς μηχανισμούς του εγκεφάλου απέναντι στην άνοια.

Τι ακριβώς ανησυχεί τους επιστήμονες

Σύμφωνα με τη Μινγκ, το πρόβλημα δεν είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη προκαλεί άμεσα τη νόσο Αλτσχάιμερ ή άλλες μορφές άνοιας. Ο κίνδυνος έγκειται στη λεγόμενη «χρόνια υποκατάσταση της σκέψης» — μια κατάσταση κατά την οποία ο άνθρωπος όλο και πιο σπάνια λύνει προβλήματα μόνος του και όλο και πιο συχνά τα μεταθέτει στους αλγορίθμους.

Ο εγκέφαλος λειτουργεί με την αρχή «χρησιμοποίησέ το ή χάσ’ το». Αν ορισμένες γνωστικές δεξιότητες δεν χρησιμοποιούνται για μεγάλο διάστημα, τα αντίστοιχα νευρωνικά δίκτυα σταδιακά αποδυναμώνονται. Αυτό αφορά ιδιαίτερα τη μνήμη, την ικανότητα συγκέντρωσης, την κριτική σκέψη και τον χωρικό προσανατολισμό.

Οι επιστήμονες αποκαλούν τον αμυντικό μηχανισμό που βοηθά τον εγκέφαλο να αντιστέκεται για περισσότερο χρόνο στις αλλαγές που σχετίζονται με την ηλικία, γνωστικό απόθεμα. Οι έρευνες δείχνουν ότι οι άνθρωποι με υψηλό γνωστικό απόθεμα έχουν περίπου 35% μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας σε σύγκριση με εκείνους που έχουν χαμηλότερο. Αυτό το απόθεμα διαμορφώνεται με τα χρόνια χάρη στη μάθηση, την πνευματική εργασία, το διάβασμα, την επίλυση προβλημάτων και τη συνεχή νοητική δραστηριότητα.

Τι έδειξε η έρευνα του MIT

Μία από τις πιο συζητημένες έρευνες των τελευταίων ετών ήταν η εργασία των ειδικών του MIT Media Lab με τίτλο «Your Brain on ChatGPT». Στο πείραμα συμμετείχαν 54 άτομα, τα οποία χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες: άλλοι έγραφαν εκθέσεις μόνοι τους, άλλοι χρησιμοποιούσαν μηχανές αναζήτησης και οι τρίτοι — το ChatGPT. Κατά τη διάρκεια της εργασίας η εγκεφαλική δραστηριότητα μετριόταν με ηλεκτροεγκεφαλογραφία.

Τα αποτελέσματα ήταν απρόσμενα:

— στους χρήστες του ChatGPT παρατηρήθηκε η ασθενέστερη νευρωνική δραστηριότητα·

— οι εγκεφαλικές τους συνδέσεις ήταν λιγότερο έντονες σε σύγκριση με τους υπόλοιπους συμμετέχοντες·

— περίπου το 83% των συμμετεχόντων δεν κατάφερε να αναπαραγάγει ούτε μία φράση από το κείμενο που μόλις είχε γράψει·

— πολλοί ανέφεραν ασθενέστερη αίσθηση πατρότητας των δικών τους εργασιών.

Οι συγγραφείς της έρευνας χαρακτήρισαν αυτό το φαινόμενο «γνωστικό χρέος» — ο άνθρωπος αποκτά γρήγορο αποτέλεσμα, αλλά πληρώνει με μείωση της εμπλοκής του εγκεφάλου στη διαδικασία μάθησης και απομνημόνευσης.

Αλλά υπάρχει μια σημαντική διευκρίνιση

Παρά τους εντυπωσιακούς τίτλους, οι επιστήμονες τονίζουν: προς το παρόν δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι η χρήση του ChatGPT προκαλεί άνοια. Η έρευνα του MIT ήταν μια προκαταρκτική επιστημονική εργασία (preprint), ενώ ορισμένοι ειδικοί στη συνέχεια επεσήμαναν περιορισμούς στη μεθοδολογία και το μικρό μέγεθος του δείγματος.

Γι’ αυτό οι ισχυρισμοί ότι «η τεχνητή νοημοσύνη προκαλεί τη νόσο Αλτσχάιμερ» παραμένουν προς το παρόν υπερβολικοί. Ωστόσο, οι ειδικοί συμφωνούν σε κάτι άλλο: αν ο άνθρωπος πάψει συστηματικά να εξασκεί τη μνήμη του, να αναλύει πληροφορίες και να λύνει μόνος του πνευματικά ζητήματα, αυτό ενδέχεται μακροπρόθεσμα να αποδυναμώσει τις γνωστικές του ικανότητες.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η νέα γενιά

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι οι σημερινοί μαθητές και φοιτητές αρχίζουν να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη από μικρή ηλικία. Αν οι προηγούμενες γενιές πρώτα έμαθαν να γράφουν, να υπολογίζουν και να αναλύουν μόνες τους και στη συνέχεια απέκτησαν πρόσβαση σε ψηφιακούς βοηθούς, πολλοί έφηβοι σήμερα αντιμετωπίζουν ήδη τα νευρωνικά δίκτυα ως βασικό εργαλείο για την επίλυση προβλημάτων.

Αν αυτή η συνήθεια παγιωθεί για δεκαετίες, οι συνέπειες μπορεί να γίνουν ορατές μόνο μετά από 30–40 χρόνια. Γι’ αυτό ακριβώς οι νευροβιολόγοι καλούν να μελετηθεί η επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης στον εγκέφαλο ήδη από τώρα, όσο η τεχνολογία μόλις αρχίζει να αλλάζει τις καθημερινές συνήθειες των ανθρώπων.

Συμπέρασμα

Προς το παρόν η τεχνητή νοημοσύνη παραμένει περισσότερο εργαλείο παρά απειλή. Όμως οι ερευνητές προειδοποιούν: αν τη χρησιμοποιούμε ως βοηθό — ενισχύει τις δυνατότητες του ανθρώπου. Αν όμως μεταθέτουμε ολοκληρωτικά σε αυτήν τη σκέψη, τη μνήμη και τη λήψη αποφάσεων, ο εγκέφαλος μπορεί σταδιακά να χάνει δεξιότητες που διαμορφώθηκαν μέσα από εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης. Και αυτό ακριβώς προκαλεί σήμερα όλο και μεγαλύτερη ανησυχία στους νευροβιολόγους.

Τελικά, το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον πόσο έξυπνη θα γίνει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά πόσο έξυπνοι θα παραμείνουμε εμείς οι ίδιοι.